بيماري شماره يك:
هاري
همه ما تا به ØØ§Ù„ بارها اسم بيماري هاري (Rabies) را شنيده ايم. اين بيماري از قديميترين بيماريهايي كه بشر با آن مواجه بوده Ùˆ امروزه نيز وقتي علائم بيماري ظهور كند از كشنده ترين بيماريها Ù…ØØ³ÙˆØ¨ ميشود (تقريبا همه موارد به مرگ بيمار منجر ميشود). عامل بيماري هاري ويروسي از Ù�اميل
Rhabdoviridae و عضوي از جنس
Lyssavirus ميباشد. اين بيماري ميتواند در تمام پستانداران ايجاد شود.
مروري بر اپيدميولوژي بيماري
بنا بر موقعيت كشورهاي مختلÙ� ØÙŠÙˆØ§Ù†Ø§Øª مختلÙ�ÙŠ به عنوان مخزن Ùˆ عامل اصلي اشاعه بيماري به ØØ³Ø§Ø¨ مي آيند، براي مثال راكون در شرق Ùˆ راسو (Skunk) در غرب رودخانه ميسيسيپي در آمريكا Ùˆ Ø®Ù�اش در بسياري از مناطق آمريكاي جنوبي. به طور كلي از نظر اپيدميولوژيك اين بيماري به دو گروه شهري Ùˆ روستايي تقسيم ميشود. نوع روستايي كه مخزن بيماري ØÙŠÙˆØ§Ù†Ø§Øª ÙˆØØ´ÙŠ Ù‡Ø³ØªÙ†Ø¯ØŒ در كشورهاي پيشرÙ�ته شايعتر است Ùˆ در كشورهاي در ØØ§Ù„ توسعه Ùˆ توسعه نياÙ�ته نوع شهري بيماري كه مخزن ويروس عمدتا سگ ميباشد بيشتر به چشم ميخورد (اين تقسيم بندي به اين معنا نيست كه براي مثال نوع شهري تنها در شهر به چشم بخورد Ùˆ بر عكس). در آمريكا اين بيماري در ميان گربه ها شايعتر است تا سگ. در اروپا گرگ Ùˆ در هند شغال از عوامل مهم اشاعه بيماري Ù…ØØ³ÙˆØ¨ ميشوند. هرچند من در مورد ايران اطلاعات دقيقي ندارم Ùˆ يقينا اÙ�راد در مراكر تØÙ‚يقاتي ايران اطلاعات جامعتري دارند، اما به نظر ميرسد سگهاي ولگرد عامل اصلي انتقال بيماري به انسان باشند. عمدتا در طبيعت گوشتخواران عامل نگهداري (مخزن) بيماري به ØØ³Ø§Ø¨ مي آيند Ùˆ جوندگان نسبت به اين بيماري بسيار مقاوم بوده Ùˆ در صورت ابتلا نيز اغلب ميزبان بن بست ميباشند (dead-end host). ØØ³Ø§Ø³ ترين ØÙŠÙˆØ§Ù† نسبت به اين بيماري روباه ميباشد. Ùˆ در يك تØÙ‚يقات مشخص شده است كه راسوها بيشتر از بقيه ØÙŠÙˆØ§Ù†Ø§Øª ويروس در بزاقشان به چشم ميخورد.
متدهاي انتقال بيماري
1- طريقه اصلي در اكثر موارد (Ùˆ مناطق) توسط گاز گرÙ�ته شدن توسط ØÙŠÙˆØ§Ù†ÙŠØ³Øª كه ويروس در بزاقش موجود باشد.
2- تماس زخم يا مخاط و يا خراش با بزاق و يا �راورده هاي ذيگر آلوده با اين ويروس.
3- تماس غير مستقيم: انتقال بيماري از طريق ذرات معلق در هوا كه خصوصا در غارها Ùˆ يا Ù…ØÙ„هاي بسته اي كه مناطق زندگي Ø®Ù�اش هستند به چشم ميخورند Ùˆ در آمريكاي جنوبي Ùˆ مناطقي از آمريكا ديده ميشود. همچنين تا كنون دو مورد ابتلا به اين بيماري توسط راه تنÙ�سي در كاركنان آزمايشگاه گزارش شده است.
4- تا كنون هيچ مورد مرگي از �رم گوارشي اين بيماري در انسان گزارش نشده است.
5- ØØ¯Ø§Ù‚Ù„ هشت مورد انتقال انسان به انسان بيماري گزارش شده است كه همگي بر اثر پيوند قرنيه بوده اند. از اين هشت مورد، دو مورد در ايران - دو مورد در هند - دو مورد در تايلند يك مورد در آمريكا Ùˆ يك مورد در Ù�رانسه اتÙ�اق اÙ�تاده است. لازم به يادآوريست از نظر تئوريك انسان هم مثل هر ØÙŠÙˆØ§Ù†ÙŠ Ù‚Ø§Ø¯Ø± به انقال بيماري است اما عملا به دليل بسياري از مسائل اين نوع انتقال ديده نميشود.
Ú†Ù‡ در انسان يا ØÙŠÙˆØ§Ù†Ø§Øª Ù…ØÙ„ گاز گرÙ�تگي نيز مهم است، براي مثال گاز گرÙ�تگي در سر يا گردن خطرناك تر از پاها است. به خاطر اينكه اين ويروس از طريق اعصاب (neural pathway) در Ø³Ø·Ø Ø¨Ø¯Ù† انتقال ميابد Ùˆ سر Ùˆ گردن مناطقي مملو از اعصاب Ù…ØÙŠØ·ÙŠ Ùˆ نزديك به سيستم اعصاب مركزي ميباشند.
علائم، پيشگيري و درمان
معمولا تنها اÙ�رادي كه به طور روزمره با ØÙŠÙˆØ§Ù†Ø§Øª در ارتباط هستند Ùˆ يا به طريقي در ريسك هستند از واكسن استÙ�اده ميكنند. اما ØØªÙŠ ÙˆØ§ÙƒØ³ÙŠÙ†Ø§Ø³ÙŠÙˆÙ† نيز به اين معنا نيست كه پس از روبرو شدن با ويروس نياز به عمليات درماني بعدي نيست. در كشورهاي پيشرÙ�ته به خاطر برنامه ها Ùˆ قوانين واكسيناسيون ØÙŠÙˆØ§Ù†Ø§Øª اهلي، اين بيماري در بين اين ØÙŠÙˆØ§Ù†Ø§Øª مثل سگ بسيار به ندرت به چشم ميخورند (دليل اينكه اين بيماري در گربه ها در آمريكا شايع تر است اين است كه در برخي ايالت ها بنا بر قوانين قديمي واكسيناسيون همه گربه ها بر ضد هاري اجباري نيست) در ØØ§Ù„ÙŠ كه در كشورهاي جهان سوم به دليل Ù�قدان برنامه هاي منظم واكسيناسيون ØÙŠÙˆØ§Ù†Ø§Øª Ùˆ جمع آوري ØÙŠÙˆØ§Ù†Ø§Øª ولگرد، بيماري هاري در ميان جمعيت سگهاي ولگرد بسيار شايع است.(تا آنجايي كه من اطلاع دارم خصوصا در مناطق شمالي Ùˆ غرب ايران. گويا در مناطق غرب گيلان بيشترين موارد موجودند ).
به صورت كلاسيك بيماري داراي سه مرØÙ„Ù‡ است كه در صورت علاقه ميتوانيد جزييات دقيق آن را در كتابهاي مربوطه Ù…Ù„Ø§ØØ¸Ù‡ كنيد. به صورت خلاصه در مرØÙ„Ù‡ اول تغييرات رÙ�تاري در ØÙŠÙˆØ§Ù† ديده ميشود به صورتي كه ØÙŠÙˆØ§Ù† بيش از قبل Ùˆ گاه به صورت اÙ�راطي شروع به رÙ�تار دوستانه كرده Ùˆ به ناگهان اين رÙ�تار قطع ميشود در مرØÙ„Ù‡ دوم يا agressive stageØŒ (كه خصوصا در اكثر موارد در سگها به چشم ميخورد) ويروس تقريبا يك روز قبل از ظاهر شدن علائم كلينيكال در بزاق به چشم ميخورند Ùˆ تا مرگ باقي ميماند. در اين مرØÙ„Ù‡ ØÙŠÙˆØ§Ù† علائم كلاسيك هاري را نشان داده، ÙˆØØ´ÙŠ Ùˆ تهاجمي شده Ùˆ شروع به جويدن Ùˆ بلعيدن اجسام سخت مثل چوب Ùˆ سنگ ميكند. مرØÙ„Ù‡ سوم يا مرØÙ„Ù‡ Ù�لجي معمولا دو تا پنج روز طول ميكشد Ùˆ مخصوصا در ميان ØÙŠÙˆØ§Ù†Ø§Øª ÙˆØØ´ÙŠ Ø§ÙŠÙ† مرØÙ„Ù‡ ممكن است تنها مرØÙ„Ù‡ مشخص بيماري باشد. در اين مرØÙ„Ù‡ Ù�كها باز مانده، پاهاي عقب شروع به Ù�لج شدن كرده Ùˆ نهايتا ØÙŠÙˆØ§Ù† به خاطر مشكل تنÙ�سي ناشي از Ù�لج شدن عضلات ميميرد. توجه بايد داشت كه همه ØÙŠÙˆØ§Ù†Ø§Øª اين سه مرØÙ„Ù‡ را نشان نميدهند. هم چنين بيزاري يا ترس از آب Ùˆ نور هم از علائم اين بيماري Ù…ØØ³ÙˆØ¨ ميشوند. براي مثال گربه ها به دليل اينكه در خيلي موارد علائم كلاسيك هاري را نشان نميدهند از اين نظر ممكن است اÙ�راد از هار بودن آنها مطلع نشده Ùˆ سبب انتقال بيماري به انسان شوند.
در كشورهايي مثل انگليس استÙ�اده از واكسنهاي خوراكي Ùˆ پخش آن از طريق هواپيما Ùˆ هلي كوپتر در ØÙŠØ§Øª ÙˆØØ´ به اضاÙ�Ù‡ قوانين بسيار سخت قرنطينه Ùˆ نداشتن مرز خشكي سبب ريشه كن كردن بيماري در آن جزيره شده است.
ØÙŠÙˆØ§Ù†Ø§Øª اهلي خود را به صورت منظم Ùˆ با واكسنهاي مناسب در برابر اين بيماري واكسينه كنيد Ùˆ در صورت گاز گرÙ�ته شدن آنها توسط ØÙŠÙˆØ§Ù†Ø§Øª ديگر (خصوصا ØÙŠÙˆØ§Ù†Ø§Øª ÙˆØØ´ÙŠ) Ù…ØÙ„ زخم را به دقت شسته Ùˆ سريعا به نزديكترين مركز دامپزشكي مراجعه كنيد.
در صورتي كه توسط يك ØÙŠÙˆØ§Ù† اهلي گاز گرÙ�ته شديد، پرونده واكسن ØÙŠÙˆØ§Ù† بايد مشاهده شود. در صورتي كه ØÙŠÙˆØ§Ù† سالم به نظر ميرسد بايد به مدت ده روز ØªØØª نظر باشد تا مطمئن شد علائم بيماري در آن ØÙŠÙˆØ§Ù† به چشم نميخورد. اگر علائم بيماري در ØÙŠÙˆØ§Ù† به چشم خورد مغز ØÙŠÙˆØ§Ù† بايد به آزمايشگاه منطقه Ù�رستاده شود تا مشخص شود آلوده به هاري بوده يا خير. در مورد ØÙŠÙˆØ§Ù†Ø§Øª ÙˆØØ´ÙŠ Ø§Ø² آنجا كه علامت بيماري نا مشخص است هر مورد گاز گرÙ�تگي توسط آنها در صورت اينكه ØÙŠÙˆØ§Ù† در دسترس است بايد مغز ØÙŠÙˆØ§Ù† را جهت تست به آزمايشگاه Ù�رستاد. در صورت Ù�رار ØÙŠÙˆØ§Ù† Ùˆ عدم دسترسي به آن هميشه بنا را بر هار بودن آن ØÙŠÙˆØ§Ù† قرار ميدهند. بلاÙ�اصله پس از گاز گرÙ�تگي Ù…ØÙ„ زخم را با دقت با آب Ùˆ مواد ضدعÙ�وني كننده Ù�راوان شسته Ùˆ سريعا به يك مركز درماني مراجعه كنيد. در اين موارد اگر شخص قبلا واكسينه نشده باشد پزشك معمولا يك دز ايمونوگلوبولين Ùˆ پنج دز واكسن بيماري هاري را در مدت 28 روز به شخص تزريق ميكند. بسيار مهم است كه ايمينوگلوبولين Ùˆ اولين دز واكسن هر Ú†Ù‡ سريعتر پس از تماس با ويرس (معمولا گاز گرÙ�ته شدن توسط ØÙŠÙˆØ§Ù†) به شخص تزريق شوند. در صورتي كه در اين امر تاخير شود Ùˆ علائم بيماري در شخص ظاهر شوند تقريبا 100% بيماران خواهند مرد. (تنها تعداد بسيار انگشت شماري موارد نجات بيمار پس از نشان دادن علائم بيماري از مرگ موجودند). روشهاي آزمايشگاهي جهت تشخيص بيماري در ØÙŠÙˆØ§Ù† Ùˆ انسان موجودند كه از موضوع اين Ø¨ØØ« خارجند Ùˆ لينك مربوط به آن معرÙ�ÙŠ ميشود.
جهت اطلاعات بيشتر به لينكهاي زير مراجعه كنيد:
"اطلاعات در مورد تمامي جنبه هاي هاري"
"ØØ¯Ø§Ù‚Ù„ چيزهايي كه بايد بدانيد"
"روشهاي تشخيص آزمايشگاهي"
"سايتي با لينكهاي م�يد در مورد هاري"
"اطلاعات جهت پيشگيري از هاري در ØÙŠÙˆØ§Ù†Ø§Øª اهلي"
"موقعيت بيماري در ايران"
"مروري بر هاري در انسان Ùˆ ØÙŠÙˆØ§Ù†Ø§Øª"
عكسهايي از بيماران مبتلا به هاري (علاوه بر اين دو عكس بالا، در
"اين سايت" عكسها و مطالب ديگر نيز موجود است)
تصوير گربه Ùˆ سگ مبتلا به هاري - در مرØÙ„Ù‡ دوم بيماري (مرØÙ„Ù‡ تهاجمي)
اين مطالب به صورتي تهيه ميشوند كه براي ا�راد با اطلاعات مختصر پزشكي نيز قابل است�اده باشند. لط�ا نظرات يا انتقادات خود را يا به صورت ايميل يا در د�تر يادبود در مورد اين مطالب (و ساير مطالب موجود) ب�رماييد.
در مطلب بعدي به Ù†ÙˆØ¶ÙŠØØ§ØªÙŠ Ù†Ø³Ø¨Øª به يك بيماري مشترك انسان Ùˆ ØÙŠÙˆØ§Ù† ديگر پرداخته خواهد شد. (زمانش با خداست!!)